دۇنياۋىگېلىيرۇسىيە ۋە قاتارنىڭ تەمىنلەش ئۈزۈلۈپ قېلىشى تەمىنلەش زەنجىرىنىڭ قايتا تەشكىللىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىپ، دۇنيا ئىقتىسادىنىڭ چېكىنىشىگە سەۋەب بولدى، بۇنىڭ بىلەن تەمىنلەش كەمچىللىكى جىددىي ھالەتكە كىردى.گېلىيبازار مۇرەككەپ تەمىنلەش كرىزىسىغا دۇچ كەلدى.
قاتار مارتتا ئىشلەپچىقىرىشنى پۈتۈنلەي توختاتقاندىن كېيىن، رۇسىيە 14-ئاپرېلدىن باشلاپ ياۋروپا-ياۋروپا ئىقتىسادىي ئىتتىپاقى سىرتىدىكى دۆلەتلەرگە رەسمىي ھالدا گېلىي ئېكسپورتىنى كونترول قىلىشنى يولغا قويدى. بۇ تەدبىرلەر 2027-يىلىنىڭ ئاخىرىغىچە كۈچكە ئىگە بولىدۇ. بۇ ئىككى يادرولۇق تەمىنلىگۈچىنىڭ بىرلا ۋاقىتتا تاقىلىشى دۇنيا سودا مىقدارىنىڭ تەخمىنەن %42-%50 نى يوقاتتى.گېلىيئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى. يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ۋە داۋالاش سۈرەتكە ئېلىش قاتارلىق مۇھىم كەسىپلەر گېلىي كەمچىللىكى خەۋپىگە دۇچ كېلىۋاتىدۇ، بۇ بولسا تەمىنلەش زەنجىرى بىخەتەرلىكىنى دۇنيا كەسىپلىرى ئۈچۈن ئەڭ مۇھىم مەسىلە قىلىپ قويدى.
قايتا ھاسىل بولمايدىغان ئىستراتېگىيىلىك بايلىق سۈپىتىدە،گېلىيئىلغار ئىشلەپچىقىرىش ۋە ئىلمىي تەتقىقات ساھەسىدە پىشىپ يېتىلگەن ئالماشتۇرۇش ئۇسۇلى يوق، ھەمدە ئۇنىڭ تەمىناتى تۆت چوڭ ئىقتىسادقا مەركەزلەشكەن. بۇ كرىزىستا، ئىككى ئاساسلىق تەمىنلەش مەنبەسى قىيىنچىلىققا ئۇچرىدى:
1) قاتارنىڭ پۈتۈنلەي تاقىلىشى: مارت ئېيىدىكى ھەربىي توقۇنۇشنىڭ ئىككىنچى قېتىملىق زەربىسىنىڭ تەسىرىدە، راس لافان سانائەت شەھىرىدىكى ئۈچ گېلىي ئېلىش زاۋۇتىنىڭ ھەممىسى ۋەيران بولۇپ، دۇنيا ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ %33-%40 نى پۈتۈنلەي ئۈزۈپ قويدى. ھۆكۈمەت جۇڭگو، جەنۇبىي كورېيە ۋە باشقا دۆلەتلەر ئۈچۈن 5 يىللىق «كۈچسىز ئەھۋال» ماددىسىنى ئېلان قىلدى. يادرولۇق ئىشلەپچىقىرىش لىنىيىسىنى رېمونت قىلىش 3-5 يىل ۋاقىت ئالىدۇ، قىسقا مۇددەت ئىچىدە ئىشلەپچىقىرىشنى قايتا باشلاش ئېھتىماللىقى %10 تىن تۆۋەن.
2) رۇسىيەنىڭ كونترول قىلىش كۈچىيىۋاتىدۇ: دۇنيا ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنىڭ %8-%10 نى ئىگىلەيدىغان رۇسىيە ئېكسپورتنى كونترول قىلىش ئۈچۈن باش مىنىستىر ياكى مۇئاۋىن باش مىنىستىرنىڭ ئالاھىدە تەستىقىنى ئېلىشى كېرەك. بۇ كونترول قىلىشنىڭ سەۋەبى «ئالەم قاتنىشى، ئېلېكترون ۋە MRI ئۈسكۈنىلىرى قاتارلىق مۇھىم ئىچكى ساھەلەرنىڭ ئېھتىياجىنى قاندۇرۇش» ئۈچۈندۇر. ئامۇر گاز پىششىقلاپ ئىشلەش زاۋۇتى قاتارلىق چوڭ ئەسلىھەلەرنىڭ يىللىق ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى 6 مىليارد كۇب مېتىر بولسىمۇ، 2025-يىلى ئەمەلىي ئېكسپورت مىقدارى پەقەت 1 مىليارد 600 مىليون كۇب مېتىر بولۇپ، بۇ دۇنيا بازىرىنىڭ بۇ مۇھىم تەڭپۇڭلۇق ئۆزگەرگۈچى مىقدارنى پۈتۈنلەي يوقىتىپ قويىدىغانلىقىدىن دېرەك بېرىدۇ.
ھورمۇز بوغۇزىدىكى توشۇش چەكلىمىسى ۋە خەلقئارا سودا تەشكىلاتىنىڭ سۇيۇق گېلىي ساقلاش باكلىرى تەمىناتىغا بولغان مونوپوللۇقى (دۇنيادىكى يادرولۇق ساقلاش باكلىرىنىڭ %80 ى بىر قانچە شىركەتكە مەركەزلەشكەن) بىلەن بىرلىشىپ، دۇنياۋى گېلىي تەمىنلەش زەنجىرى «ئىشلەپچىقىرىش ئۈزۈلۈش + توشۇش توسالغۇسى» دىن ئىبارەت قوش قىيىنچىلىققا دۇچ كەلمەكتە.
ئېلان قىلىنغان ۋاقىت: 2026-يىلى 5-ئاينىڭ 14-كۈنى
