بىر ئەسىردىن بۇيان داۋاملىشىۋاتقان كاربون چوققىسى ۋە كاربون بىتەرەپلىكى قىزغىنلىقىدا، دۇنيادىكى دۆلەتلەر ئاكتىپ ھالدا كېيىنكى ئەۋلاد ئېنېرگىيە تېخنىكىسى ۋە يېشىل ئېنېرگىيەنى ئىزدەۋاتىدۇ.ئاممىياكيېقىندا دۇنيانىڭ دىققىتىنى تارتىۋاتقان نۇقتىغا ئايلىنىۋاتىدۇ. ۋودورود بىلەن سېلىشتۇرغاندا، ئاممىياك ساقلاش ۋە توشۇش جەھەتتىكى روشەن ئەۋزەللىكى سەۋەبىدىن ئەڭ ئەنئەنىۋى دېھقانچىلىق ئوغۇت ساھەسىدىن ئېنېرگىيە ساھەسىگىچە كېڭىيىۋاتىدۇ.

گوللاندىيە تۋېنتې ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ مۇتەخەسسىسى فارىيانىڭ ئېيتىشىچە، كاربون باھاسىنىڭ ئۆرلىشى بىلەن، يېشىل ئاممىياك كەلگۈسىدىكى سۇيۇق يېقىلغۇلارنىڭ پادىشاھى بولۇشى مۇمكىن.

يېشىل ئاممىياك دېگەن نېمە؟ ئۇنىڭ تەرەققىيات ئەھۋالى قانداق؟ قوللىنىش ئەھۋاللىرى قانداق؟ ئۇنىڭ ئىقتىسادىي قىممىتى بارمۇ؟

يېشىل ئاممىياك ۋە ئۇنىڭ تەرەققىيات ئەھۋالى

ھىدروگېن ئاساسلىق خام ئەشيائاممىياكئىشلەپچىقىرىش. شۇڭا، ھىدروگېن ئىشلەپچىقىرىش جەريانىدىكى كاربون قويۇپ بېرىش مىقدارىنىڭ ئوخشىماسلىقىغا ئاساسەن، ئاممىياكنى رەڭگىگە قاراپ تۆۋەندىكى تۆت تۈرگە ئايرىشقا بولىدۇ:

كۈلرەڭئاممىياكئەنئەنىۋى قېزىلما ئېنېرگىيەدىن (تەبىئىي گاز ۋە كۆمۈر) ياسالغان.

كۆك ئاممىياك: خام ھىدروگېن قېزىلما يېقىلغۇلاردىن ئېلىنىدۇ، ئەمما پىششىقلاپ ئىشلەش جەريانىدا كاربون تۇتۇش ۋە ساقلاش تېخنىكىسى ئىشلىتىلىدۇ.

كۆك-يېشىل ئاممىياك: مېتان پىرولىز جەريانى مېتاننى ھىدروگېن ۋە كاربونغا پارچىلايدۇ. بۇ جەرياندا ئېلىنغان ھىدروگېن يېشىل توك ئىشلىتىپ ئاممىياك ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن خام ئەشيا سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ.

يېشىل ئاممىياك: شامال ۋە قۇياش ئېنېرگىيەسى قاتارلىق قايتا ھاسىل بولىدىغان ئېنېرگىيە ئارقىلىق ئىشلەپچىقىرىلغان يېشىل توك سۇنى ئېلېكترولىزم قىلىپ ھىدروگېن ئىشلەپچىقىرىشقا ئىشلىتىلىدۇ، ئاندىن ھاۋادىكى ئازوت ۋە ھىدروگېندىن ئاممىياك بىرىكتۈرۈلىدۇ.

چۈنكى يېشىل ئاممىياك كۆيگەندىن كېيىن ئازوت ۋە سۇ ھاسىل قىلىدۇ، ھەمدە كاربون تۆت ئوكسىد ھاسىل قىلمايدۇ، شۇڭا يېشىل ئاممىياك «نۆل كاربونلۇق» يېقىلغۇ ۋە كەلگۈسىدىكى مۇھىم پاكىز ئېنېرگىيە مەنبەلىرىنىڭ بىرى دەپ قارىلىدۇ.

دۇنياۋى يېشىللىقئاممىياكبازار يەنىلا دەسلەپكى باسقۇچتا تۇرماقتا. دۇنياۋى نۇقتىدىن قارىغاندا، يېشىل ئاممىياك بازىرىنىڭ كۆلىمى 2021-يىلى تەخمىنەن 36 مىليون ئامېرىكا دوللىرى بولۇپ، 2030-يىلى 5 مىليارد 480 مىليون ئامېرىكا دوللىرىغا يېتىشى مۆلچەرلەنمەكتە، يىللىق ئوتتۇرىچە بىرىكمە ئېشىش نىسبىتى %74.8 بولۇپ، بۇ زور يوشۇرۇن كۈچكە ئىگە. يۈنداۋ كاپىتالىنىڭ مۆلچەرلىشىچە، يېشىل ئاممىياكنىڭ دۇنياۋى يىللىق ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى 2030-يىلى 20 مىليون توننىدىن ئېشىپ، 2050-يىلى 560 مىليون توننىدىن ئېشىپ، دۇنياۋى ئاممىياك ئىشلەپچىقىرىش مىقدارىنىڭ %80 تىن كۆپرەكىنى ئىگىلەيدۇ.

2023-يىلى 9-ئايغىچە، دۇنيا مىقياسىدا 60 تىن ئارتۇق يېشىل ئاممىياك تۈرى يولغا قويۇلدى، پىلانلانغان ئىشلەپچىقىرىش مىقدارى يىللىق 35 مىليون توننىدىن ئاشىدۇ. چەتئەللەردىكى يېشىل ئاممىياك تۈرلىرى ئاساسلىقى ئاۋسترالىيە، جەنۇبىي ئامېرىكا، ياۋروپا ۋە يېقىن شەرق رايونلىرىغا تارقالغان.

2024-يىلدىن بۇيان، جۇڭگونىڭ ئىچكى يېشىل ئاممىياك كەسپى تېز سۈرئەتتە تەرەققىي قىلدى. تولۇقسىز ستاتىستىكىغا ئاساسلانغاندا، 2024-يىلدىن بۇيان، 20 دىن ئارتۇق يېشىل ۋودورود ئاممىياك تۈرى ئىلگىرى سۈرۈلدى. Envision تېخنىكا گۇرۇھى، جۇڭگو ئېنېرگىيە قۇرۇلۇشى، دۆلەت ئېلېكتىر مەبلەغ سېلىش شىركىتى، دۆلەت ئېنېرگىيە گۇرۇھى قاتارلىقلار يېشىل ئاممىياك تۈرلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈشكە 200 مىليارد يۈەنگە يېقىن مەبلەغ سالدى، بۇ كەلگۈسىدە نۇرغۇن يېشىل ئاممىياك ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارىنى ئىشقا سالىدۇ.

يېشىل ئاممىياكنىڭ قوللىنىلىش سىنارىيەلىرى

يېشىل ئاممىياكنىڭ پاكىز ئېنېرگىيە بولۇش سۈپىتى بىلەن، كەلگۈسىدە نۇرغۇن قوللىنىش ئورۇنلىرى بار. ئەنئەنىۋى دېھقانچىلىق ۋە سانائەت ئىشلىتىشتىن باشقا، ئۇ ئاساسلىقى توك ئىشلەپچىقىرىش، يېقىلغۇ توشۇش، كاربوننى بېكىتىش، ھىدروگېن ساقلاش قاتارلىق ساھەلەرنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

1. دېڭىز تىرانسپورتى كەسپى

دېڭىز قاتنىشىدىن چىققان كاربون تۆت ئوكسىد قويۇپ بېرىش مىقدارى دۇنيا مىقياسىدىكى كاربون تۆت ئوكسىد قويۇپ بېرىش مىقدارىنىڭ %3 تىن %4 گىچە بولغان قىسمىنى ئىگىلەيدۇ. 2018-يىلى، خەلقئارا دېڭىز قاتنىشى تەشكىلاتى پارنىك گازى قويۇپ بېرىشنى ئازايتىش ئۈچۈن دەسلەپكى ئىستراتېگىيە ماقۇللاپ، 2030-يىلغا بارغاندا، دۇنياۋى دېڭىز قاتنىشىدىن چىققان كاربون قويۇپ بېرىشنى 2008-يىلغا سېلىشتۇرغاندا كەم دېگەندە %40 ئازايتىشنى ۋە 2050-يىلغا بارغاندا %70 ئازايتىشقا تىرىشىشنى ئوتتۇرىغا قويدى. دېڭىز قاتنىشى كەسپىدە كاربوننى ئازايتىش ۋە كاربونسىزلاشتۇرۇشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، قېزىلما ئېنېرگىيەنىڭ ئورنىنى ئالىدىغان پاكىز يېقىلغۇ ئەڭ ئۈمىدۋار تېخنىكىلىق ۋاسىتە.

دېڭىز تىرانسپورتى كەسپىدە، كەلگۈسىدە دېڭىز تىرانسپورتى كەسپىدە كاربونسىزلاشتۇرۇشنىڭ ئاساسلىق يېقىلغۇلىرىنىڭ بىرى يېشىل ئاممىياك دەپ قارىلىدۇ.

لويدس پاراخوت تىزىملاش ئورگىنى بىر قېتىم 2030-يىلدىن 2050-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، ئاممىياكنىڭ پاراخوت يېقىلغۇسى سۈپىتىدە ئىگىلىگەن نىسبىتى %7 تىن %20 كە ئېشىپ، سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز ۋە باشقا يېقىلغۇلارنىڭ ئورنىنى ئېلىپ، ئەڭ مۇھىم پاراخوت يېقىلغۇسىغا ئايلىنىدىغانلىقىنى مۆلچەرلىگەن.

2. ئېلېكتر ئېنېرگىيەسى ئىشلەپچىقىرىش سانائىتى

ئاممىياككۆيدۈرۈش CO2 ھاسىل قىلمايدۇ، ئاممىياك ئارىلاش كۆيدۈرۈش قازان گەۋدىسىنى چوڭ ئۆزگەرتىشسىز مەۋجۇت كۆمۈر يېقىلغۇلۇق ئېلېكتىر ئىستانسىسى ئەسلىھەلىرىنى ئىشلىتەلەيدۇ. بۇ كۆمۈر يېقىلغۇلۇق ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرىدىكى كاربون تۆت ئوكسىد قويۇپ بېرىشنى ئازايتىشنىڭ ئۈنۈملۈك تەدبىرى.

15-ئىيۇل كۈنى، دۆلەتلىك تەرەققىيات ۋە ئىسلاھات كومىتېتى ۋە دۆلەتلىك ئېنېرگىيە ئىدارىسى «كۆمۈر ئېلېكتىر ئىستانسىسىنى تۆۋەن كاربونلۇق ئۆزگەرتىش ۋە قۇرۇش ھەرىكەت پىلانى (2024-2027)» نى ئېلان قىلدى، بۇ پىلاندا ئۆزگەرتىش ۋە قۇرۇلۇشتىن كېيىن، كۆمۈر ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرى %10 تىن ئارتۇق يېشىل ئاممىياكنى ئارىلاشتۇرۇپ، كۆمۈر يېقىش ئىقتىدارىغا ئىگە بولۇشى كېرەكلىكى ئوتتۇرىغا قويۇلدى. ئىستېمال مىقدارى ۋە كاربون قويۇپ بېرىش مىقدارى كۆرۈنەرلىك دەرىجىدە تۆۋەنلىدى. ئىسسىقلىق ئېلېكتىر ئىستانسىسىلىرىغا ئاممىياك ياكى ساپ ئاممىياكنى ئارىلاشتۇرۇش ئېلېكتىر ئىشلەپچىقىرىش ساھەسىدە كاربون قويۇپ بېرىشنى ئازايتىشنىڭ مۇھىم تېخنىكىلىق يۆنىلىشى ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالغىلى بولىدۇ.

ياپونىيە ئاممىياك ئارىلاشما يېقىلغۇ ئېلېكتر ئېنېرگىيەسى ئىشلەپچىقىرىشنىڭ ئاساسلىق تەشەببۇسچىسى. ياپونىيە 2021-يىلى «2021-2050-يىللىرىدىكى ياپونىيە ئاممىياك يېقىلغۇسى يول خەرىتىسى» نى تۈزۈپ چىققان ھەمدە 2025-يىلغا بارغاندا ئىسسىقلىق ئېلېكتر ئىستانسىلىرىدا %20 ئارىلاشما ئاممىياك يېقىلغۇسىنى كۆرسىتىش ۋە دەلىللەش خىزمىتىنى تاماملايدۇ؛ ئاممىياك ئارىلاشما تېخنىكىسى پىشىپ يېتىلگەندىن كېيىن، بۇ نىسبەت %50 تىن ئېشىپ كېتىدۇ؛ 2040-يىلغا بارغاندا، ساپ ئاممىياك ئېلېكتر ئىستانسىسى قۇرۇلىدۇ.

3. ھىدروگېن ساقلاش توشۇغۇچىسى

ئاممىياك ھىدروگېن ساقلاش توشۇغۇچىسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ، شۇڭا ئاممىياك بىرىكتۈرۈش، سۇيۇقلاندۇرۇش، توشۇش ۋە گاز شەكىللىك ھىدروگېننى قايتا ئېلىش جەريانلىرىدىن ئۆتۈشى كېرەك. ئاممىياك-ھىدروگېنغا ئايلاندۇرۇشنىڭ پۈتۈن جەريانى پىشىپ يېتىلگەن.

ھازىر، ھىدروگېن ساقلاش ۋە توشۇشنىڭ ئالتە ئاساسلىق ئۇسۇلى بار: يۇقىرى بېسىملىق سىلىندىر ساقلاش ۋە توشۇش، تۇرۇبا يولى گاز بېسىملىق توشۇش، تۆۋەن تېمپېراتۇرىلىق سۇيۇق ھىدروگېن ساقلاش ۋە توشۇش، سۇيۇق ئورگانىك ساقلاش ۋە توشۇش، سۇيۇق ئاممىياك ساقلاش ۋە توشۇش، مېتال قاتتىق ھىدروگېن ساقلاش ۋە توشۇش. بۇلارنىڭ ئىچىدە، سۇيۇق ئاممىياك ساقلاش ۋە توشۇش ئاممىياك بىرىكتۈرۈش، سۇيۇقلاندۇرۇش، توشۇش ۋە قايتا گازلاشتۇرۇش ئارقىلىق ھىدروگېننى ئايرىۋېلىشتىن ئىبارەت. ئاممىياك -33 سېلسىيە گرادۇس ياكى 1MPa تېمپېراتۇرىدا سۇيۇقلاندۇرۇلىدۇ. ھىدروگېنلاشتۇرۇش/سۇسىزلاندۇرۇش تەننەرخى %85 تىن ئاشىدۇ. ئۇ توشۇش ئارىلىقىغا سەزگۈر ئەمەس، بولۇپمۇ دېڭىز توشۇش قاتارلىق كۆپ مىقداردىكى ھىدروگېننى ئوتتۇرا ۋە ئۇزۇن مۇساپىلىك ساقلاش ۋە توشۇشقا ماس كېلىدۇ. بۇ كەلگۈسىدە ھىدروگېن ساقلاش ۋە توشۇشنىڭ ئەڭ ئۈمىدۋار ئۇسۇللىرىنىڭ بىرى.

4. خىمىيىلىك خام ئەشيا

يېشىل ئازوت ئوغۇتى ۋە يېشىل خىمىيىلىك ماددىلارنىڭ ئاساسلىق خام ئەشياسى سۈپىتىدە، يېشىلئاممىياك«يېشىل ئاممىياك + يېشىل ئوغۇت» ۋە «يېشىل ئاممىياك خىمىيىلىك» سانائەت زەنجىرىنىڭ تېز تەرەققىياتىنى كۈچلۈك ئىلگىرى سۈرىدۇ.

قېزىلما ئېنېرگىيەسىدىن ياسالغان سۈنئىي ئاممىياك بىلەن سېلىشتۇرغاندا، يېشىل ئاممىياكنىڭ 2035-يىلدىن بۇرۇن خىمىيىلىك خام ئەشيا سۈپىتىدە ئۈنۈملۈك رىقابەت كۈچىنى شەكىللەندۈرەلمەيدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە.