مېتان بىر خىل خىمىيىلىك بىرىكمە بولۇپ، خىمىيىلىك فورمۇلاسى CH4 (بىر ئاتوم كاربون ۋە تۆت ئاتوم ۋودورود) غا ئىگە.

مەھسۇلات تونۇشتۇرۇش

مېتان CH4 (بىر كاربون ئاتوم ۋە تۆت ھىدروگېن ئاتوم) خىمىيىلىك فورمۇلاسىغا ئىگە خىمىيىلىك بىرىكمە. ئۇ 14-گۇرۇپپا گىدرىد ۋە ئەڭ ئاددىي ئالكان بولۇپ، تەبىئىي گازنىڭ ئاساسلىق تەركىبىي قىسمى. يەر شارىدىكى مېتاننىڭ نىسپىي موللۇقى ئۇنى جەلپ قىلارلىق يېقىلغۇغا ئايلاندۇرىدۇ، گەرچە ئۇنىڭ نورمال تېمپېراتۇرا ۋە بېسىم شارائىتىدا گاز ھالىتىدە بولۇشى سەۋەبىدىن ئۇنى تۇتۇش ۋە ساقلاش قىيىنچىلىقلارنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ.
تەبىئىي مېتان يەر ئاستى ۋە دېڭىز تېگىدە ئۇچرايدۇ. ئۇ يەر يۈزىگە ۋە ئاتموسفېراغا يەتكەندە، ئاتموسفېرا مېتانى دەپ ئاتىلىدۇ. يەر شارىنىڭ ئاتموسفېرا مېتانى قويۇقلۇقى 1750-يىلدىن بۇيان تەخمىنەن %150 ئاشتى، ئۇ ئۇزۇن ئۆمۈرلۈك ۋە دۇنيا مىقياسىدا ئارىلاش پارنىك گازلىرىنىڭ ئومۇمىي رادىئاتسىيە كۈچىنىڭ %20 نى ئىگىلەيدۇ.

ئۆلچەم

ئوراپ قاچىلاش ۋە يەتكۈزۈش

قوللىنىش

يېقىلغۇ سۈپىتىدە
مېتان ئوچاق، ئۆي، سۇ ئىسسىتقۇچ، ئوچاق، ئاپتوموبىل، تۇربىنا ۋە باشقا نەرسىلەرنىڭ يېقىلغۇسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. ئۇ ئوكسىگېن بىلەن بىللە كۆيۈپ ئوت ھاسىل قىلىدۇ.

خىمىيە سانائىتىدە
مېتان پار ئارقىلىق ئىسلاھ قىلىش ئارقىلىق كاربون مونوكسىد ۋە ھىدروگېننىڭ ئارىلاشمىسى بولغان سىنتېز گازىغا ئايلاندۇرۇلىدۇ.

ئىشلىتىلىشى

مېتان سانائەت خىمىيىلىك جەريانلىرىدا ئىشلىتىلىدۇ ھەمدە توڭلاتقۇدا ساقلانغان سۇيۇقلۇق (سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز ياكى LNG) شەكلىدە توشۇلىدۇ. توڭلاتقۇدا ساقلانغان سۇيۇقلۇق قاچىسىدىن ئېقىپ چىققان سۇيۇقلۇق دەسلەپتە سوغۇق گازنىڭ زىچلىقىنىڭ ئېشىشى سەۋەبىدىن ھاۋادىن ئېغىر بولسىمۇ، مۇھىت تېمپېراتۇرىسىدىكى گاز ھاۋادىن يېنىك بولىدۇ. گاز تۇرۇبىلىرى كۆپ مىقداردا تەبىئىي گاز تارقىتىدۇ، بۇنىڭ ئىچىدىكى ئاساسلىق تەركىب مېتان.

1. يېقىلغۇ
مېتان ئوچاق، ئۆي، سۇ ئىسسىتقۇچ، ئوچاق، ئاپتوموبىل، تۇربىنى ۋە باشقا نەرسىلەرنىڭ يېقىلغۇسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. ئۇ ئوكسىگېن بىلەن بىللە يېقىلىپ ئىسسىقلىق ھاسىل قىلىدۇ.

2. تەبىئىي گاز
مېتان گاز تۇربىنىسى ياكى پار گېنېراتورىدا يېقىلغۇ سۈپىتىدە كۆيدۈرۈش ئارقىلىق توك ئىشلەپچىقىرىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ. باشقا كاربون سۇ بىرىكمىلىرى يېقىلغۇلىرىغا سېلىشتۇرغاندا، مېتان قويۇپ بېرىلگەن ھەر بىر ئىسسىقلىق بىرلىكى ئۈچۈن ئازراق كاربون تۆت ئوكسىد ھاسىل قىلىدۇ. تەخمىنەن 891 كىلودжоۋل/مول بولغاندا، مېتاننىڭ كۆيۈش ئىسسىقلىقى باشقا ھەر قانداق كاربون سۇ بىرىكمىلىرىگە قارىغاندا تۆۋەن، ئەمما كۆيۈش ئىسسىقلىقىنىڭ (891 كىلودжоۋل/مول) مولېكۇلا ماسسىسىغا (16.0 گرام/مول، بۇنىڭ ئىچىدە 12.0 گرام/مول كاربون) بولغان نىسبىتى شۇنى كۆرسىتىدۇكى، ئەڭ ئاددىي كاربون سۇ بىرىكمىلىرى بولۇش سۈپىتى بىلەن، مېتان باشقا مۇرەككەپ كاربون سۇ بىرىكمىلىرىغا قارىغاندا تېخىمۇ كۆپ ئىسسىقلىق (55.7 كىلودжоۋل/گ) ئىشلەپچىقىرىدۇ. نۇرغۇن شەھەرلەردە، مېتان ئۆيلەرنى ئىسسىتىش ۋە تاماق ئېتىش ئۈچۈن تۇرۇبا ئارقىلىق ئۆيلەرگە يەتكۈزۈلىدۇ. بۇ جەھەتتە ئۇ ئادەتتە تەبىئىي گاز دەپ ئاتىلىدۇ، ئۇنىڭ ئېنېرگىيە مىقدارى ھەر كۇب مېتىردا 39 مېگاجوئۇل ياكى ھەر ئۆلچەملىك كۇب فۇتتا 1000 BTU دەپ قارىلىدۇ.

سىقىلغان تەبىئىي گاز شەكلىدىكى مېتان ئاپتوموبىل يېقىلغۇسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ ھەمدە بېنزىن/بېنزىن ۋە دىزېل قاتارلىق باشقا قېزىلما يېقىلغۇلارغا قارىغاندا مۇھىت ئاسرايدىغانلىقى ئىلگىرى سۈرۈلىدۇ. ئاپتوموبىل يېقىلغۇسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدىغان مېتاننى ساقلاشنىڭ ئادسوربسىيە ئۇسۇللىرى توغرىسىدا تەتقىقات ئېلىپ بېرىلدى.

3. سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز
سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز (LNG) ساقلاش ياكى توشۇشنى ئاسانلاشتۇرۇش ئۈچۈن سۇيۇق ھالەتكە ئۆزگەرتىلگەن تەبىئىي گاز (ئاساسلىقى مېتان، CH4). مېتاننى توشۇش ئۈچۈن قىممەت باھالىق LNG تانكېرلىرى لازىم.

سۇيۇقلاندۇرۇلغان تەبىئىي گاز گاز ھالىتىدىكى تەبىئىي گازنىڭ تەخمىنەن 1/600 قىسمىنى ئىگىلەيدۇ. ئۇ پۇراقسىز، رەڭسىز، زەھەرلىك ئەمەس ۋە چىرىمەيدۇ. خەتەرلىرى پارغا ئايلانغاندىن كېيىن گاز ھالىتىگە ئۆتۈش، توڭلاپ قېلىش ۋە تۇڭۇپ قېلىش قاتارلىقلارنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.

4. سۇيۇق مېتان راكېتا يېقىلغۇسى
پىششىقلاپ ئىشلەنگەن سۇيۇق مېتان راكېتا يېقىلغۇسى سۈپىتىدە ئىشلىتىلىدۇ. مېتاننىڭ كېروسىنغا قارىغاندا راكېتا ماتورىنىڭ ئىچكى قىسىملىرىغا ئازراق كاربون قويۇپ، كۈچەيتكۈچلەرنى قايتا ئىشلىتىشنىڭ قىيىنلىقىنى ئازايتىش ئەۋزەللىكى بارلىقى خەۋەر قىلىندى.

مېتان قۇياش سىستېمىسىنىڭ نۇرغۇن جايلىرىدا مول بولۇپ، باشقا بىر قۇياش سىستېمىسى جىسىمىنىڭ يۈزىدىن توپلىنىشى مۇمكىن (بولۇپمۇ مارس ياكى تىتاندا بايقالغان يەرلىك ماتېرىياللاردىن مېتان ئىشلەپچىقىرىش ئارقىلىق)، بۇ ئارقىلىق قايتىش سەپىرى ئۈچۈن يېقىلغۇ بىلەن تەمىنلىنىشى مۇمكىن.

5. خىمىيىلىك خام ئەشيا
مېتان پار ئارقىلىق ئىسلاھ قىلىش ئارقىلىق كاربون ئوكسىد ۋە ھىدروگېننىڭ ئارىلاشمىسى بولغان سىنتېز گازىغا ئايلىنىدۇ. بۇ ئېندېرگون جەريانى (ئېنېرگىيە تەلەپ قىلىدۇ) كاتالىزاتورلاردىن پايدىلىنىدۇ ھەمدە 700-1100 سېلسىيە گرادۇس ئەتراپىدا يۇقىرى تېمپېراتۇرىنى تەلەپ قىلىدۇ.

دەسلەپكى ياردەم تەدبىرلىرى

كۆز بىلەن ئالاقىلىشىش:گازغا ئېھتىياج يوق. ئەگەر ئۈشۈپ قالغانلىقىدىن گۇمانلانسىڭىز، كۆزىڭىزنى 15 مىنۇت سوغۇق سۇ بىلەن يۇيۇڭ ۋە دەرھال دوختۇرغا كۆرۈنۈڭ.
تېرە بىلەن ئالاقىلىشىش:گاز چىقىرىش تەلەپ قىلىنمايدۇ. تېرە بىلەن ئۇچرىشىش ياكى ئۈششۈكتىن گۇمانلىنىش ئۈچۈن، بۇلغانغان كىيىملەرنى سېلىۋېتىپ، تەسىرگە ئۇچرىغان جايلارنى ئىللىق سۇ بىلەن يۇيۇڭ. قىزىق سۇ ئىشلەتمەڭ. ئەگەر مەھسۇلات بىلەن ئۇچرىشىش تېرە يۈزىدە قەۋەت پەيدا قىلسا ياكى توقۇلمىلارنىڭ چوڭقۇر مۇزلىشىغا سەۋەب بولسا، دوختۇر دەرھال بىمارنى كۆرۈشى كېرەك.
نەپەس ئېلىش:نەپەس ئېلىش جەريانىدا ھەددىدىن زىيادە تەسىرگە ئۇچرىغانلارنىڭ ھەممىسىدە دەرھال داۋالىنىشقا دىققەت قىلىش كېرەك. قۇتقۇزۇش خادىملىرى مۇستەقىل نەپەس ئېلىش ئۈسكۈنىلىرى بىلەن تەمىنلىنىشى كېرەك. ئاڭلىق نەپەس ئېلىش جەريانىدا قۇربانلارغا بۇلغانمىغان رايونغا ياردەم بېرىش ۋە تازا ھاۋا بىلەن نەپەس ئېلىش كېرەك. نەپەس ئېلىش قىيىن بولسا، ئوكسىگېن بېرىش كېرەك. ھوشسىز كىشىلەرنى بۇلغانمىغان رايونغا يۆتكەش ۋە زۆرۈر تېپىلغاندا سۈنئىي جانلاندۇرۇش ۋە قوشۇمچە ئوكسىگېن بېرىش كېرەك. داۋالاش ئالامەتلىرى ۋە قوللاش خاراكتېرلىك بولۇشى كېرەك.
يۇتۇش:نورمال ئىشلەتكەندە ئىشلەتمەڭ. ئەگەر ئالامەتلەر كۆرۈلسە، دوختۇرغا كۆرۈنۈڭ.
دوختۇرغا ئەسكەرتىش:ئالامەتلىك داۋالاش ئېلىپ بېرىڭ.

يەر شارى سىرتىدىكى مېتان
مېتان قۇياش سىستېمىسىدىكى بارلىق سەييارىلەردە ۋە چوڭراق ئايلارنىڭ كۆپىنچىسىدە بايقالغان ياكى مەۋجۇت دەپ قارىلىدۇ. مارستىن باشقا، ئۇنىڭ ئابىئوتىك جەريانلاردىن كەلگەنلىكى پەرەز قىلىنىدۇ.
مارستىكى مېتان (CH4) – مەنبە ۋە چۆكمە گازىنىڭ يوشۇرۇن مەنبەسى.
مېتان كەلگۈسىدىكى مارس ۋەزىپىسىدە راكېتا قوزغاتقۇچ سۈپىتىدە تەۋسىيە قىلىندى، بۇنىڭ بىر قىسمى يەر شارىدا رېسۇرسلاردىن پايدىلىنىش ئارقىلىق بىرىكتۈرۈش مۇمكىنچىلىكى بىلەن مۇناسىۋەتلىك. [58] ساباتىيېر مېتانلىنىش رېئاكسىيەسىنى ماسلاشتۇرۇش ئارقىلىق، مارسنىڭ يەر ئاستى قاتلىمىدىكى سۇ ۋە مارس ئاتموسفېراسىدىكى كاربون تۆت ئوكسىدتىن پايدىلىنىپ، مارستىكى خام ئەشيالاردىن مېتان ئىشلەپچىقىرىش ئۈچۈن، بىر رېئاكتوردا ئارىلاشما كاتالىزاتور قەۋىتى ۋە تەتۈر سۇ-گاز يۆتكىلىشىنى قوللىنىشقا بولىدۇ.

مېتان سۇ، كاربون تۆت ئوكسىد ۋە مارستا كۆپ ئۇچرايدىغان مىنېرال ئولىۋىننى ئۆز ئىچىگە ئالغان «سېرپېنتىنلىشىش» [a] دەپ ئاتىلىدىغان بىئولوگىيىلىك بولمىغان جەريان ئارقىلىق ھاسىل قىلىنىشى مۇمكىن.